شب حسن مقدم، شامگاه شنبه ۲۳ آبان ماه، همزمان با صد و یکمین سالگرد درگذشت این نمایشنامه‌نویس با سخنانی از فرهاد ناظرزاده کرمانی، داریوش مودبیان، ناصر حبیبیان و اردشیر صالح‌پور در خانه موزه مقدم برگزار شد.

 این مراسم به همت خانه موزه مقدم، معاونت فرهنگی اجتماعی دانشگاه تهران و با همکاری انجمن نمایشنامه‌نویسان ایران در خانه موزه مقدم و به انگیزه بررسی نمایشنامه «ایرانی بازی» که به تازگی و برای نخستین بار در مجموعه طنزآوران جهان نمایش منتشر شده است، برگزار شد.

این نمایشنامه همراه با دیگر نمایشنامه حسن مقدم؛ «جعفر خان از فرنگ آمده» و «جیجک علیشاه» اثر ذبیح بهروز در تازه‌ترین شماره مجموعه «طنزآوران جهان نمایش» که به کوشش داریوش مودبیان منتشر شده است.

در آغاز این برنامه که با اجرای ناصر حبیبیان، کارگردان و پژوهشگر تئاتر برگزار شد، حبیبیان به عنوان نخستین سخنران عنوان کرد که نمایشنامه «جعفر خان از فرنگ آمده» فصل جدیدی در نمایشنامه‌نویسی ایران است. به این معنا که این نمایشنامه از نظر فرم و مضمون ادامه سنت نمایشنامه‌نویسی آخوندزاده نیست و بر اساس شرایط آن مقطع، پیوند تکنیک نمایشنامه‌نویسی اروپایی و محتوای ایرانی در آن به چشم می‌خورد.

به گفته او، در این نمایشنامه برای نخستین بار توجه به جزییات صحنه، شخصیت‌ها، نقدِ خود در برابر دیگری و برعکس و مضمون غرب‌زدگی همراه با مفهوم مدرنیته و بحران‌های ناشی از آن دیده می‌شود.

حبیبیان، یکی از ویژگی‌های مهم این نمایشنامه، را توجه به موضوع فرهنگ عامه دانست و افزود: مقدم معتقد بود که بدون آگاهی از خلق و خوی مردم و مسائل اجتماعی، هر گونه کوششی برای رهایی‌بخشی بی‌اثر است.

این کارگردان تئاتر با اشاره به تاثیرپذیری حسن مقدم از ابوالحسن لاهوتی ادامه داد: مقدم اعتقاد داشت که ما نسبت به جایگاه ادبیات فارسی در ادبیات جهانی دچار سوءتفاهم هستیم.

حبیبیان با اشاره به هم‌صحبتی مقدم و ماکسیم گورکی ـ نویسنده روسی ـ یادآوری کرد: مقدم متوجه می‌شود مردم ایران به تئاتر قهوه‌خانه‌ای و نمایش‌های ایرانی علاقه‌مند هستند. همچنانکه همزمان در آن مقطع، در روسیه هم تئاتر جایگاه مهمی داشته است.

او با ارایه توضیحاتی درباره اجرای نمایشنامه «جعفر خان از فرنگ آمده»، ادامه داد: این نمایشنامه نقدی دارد بر طبقه بورژوازی آن دوره و  مقدم می‌گوید که این نمایشنامه نقدی بر خود اوست چراکه او خود متعلق به همین طبقه بوده است.

حبیبیان با یادآوری پیامدهای اجرای این نمایشنامه در اولین اجرای آن در سال ۱۳۰۱ در گراند هتل افزود: شخصیت‌های این نمایشنامه همان اقوام خود حسن مقدم هستند و نمایشنامه، نقد طبقه متوسط و بورژوا است که عنوان آن هم تا سال‌ها بعد به عنوان ضرب‌المثل مورد استفاده قرار می‌گیرد.

او، توجه به مسایل زنان را از دیگر ویژگی‌های مهم نمایشنامه «جعفر خان...» برشمرد و ادامه داد: این نمایشنامه دایره‌المعارفی از فرهنگ عامه برای ما می‌سازد.

حبیبیان با اشاره به تحولات اجتماعی و سیاسی ایران در آن مقطع خاطرنشان کرد: مسأله زن تحقیرشده ایرانی به عنوان ابزار عیاشی در جامعه مردسالار آن زمان مورد توجه حسن مقدم است.

در ادامه، داریوش مودبیان، پژوهشگر، کارگردان و بازیگر تئاتر که گردآوری مجموعه کتاب‌های طنز آوران را بر عهده دارد، در سخنانی گفت: حسن مقدم بسیار اهل مطالعه ادبیات غربی و ایرانی بوده است. او با نگارش مقاله‌ای درباره تئاتر، به خوبی انواع تئاتر و حتی تئاتر ایران را معرفی می‌کند.

او افزود: آقای نصیریان از جمله هنرمندانی هستند که نمایشنامه «جعفر خان ...» را با بازی داود رشیدی و عزت‌الله انتظامی اجرا کرد که من هم این نمایش را از تلویزیون دیدم و به آن علاقه‌مند شدم. بعدا خود من هم این نمایشنامه را در رادیو اجرا کردم.

این هنرمند پیشکسوت با اشاره به انتشار نمایشنامه «جعفر خان ...» در سال ۱۳۰۱ ، یادآوری کرد: حسن مقدم برای اولین بار نام خود را بر این نمایشنامه می‌گذارد در حالیکه چندین نام مستعار داشته است.

مودبیان با اشاره به ملتهب بودن زمانه حسن مقدم از آن مقطع زمانی، به عنوان یکی از دوره‌های گذار یاد کرد و افزود: دوره گذار فقط از نظر سیاسی نیست بلکه گذار فرهنگی هم هست.

او در ادامه سخنان خود با اشاره به تاثیرپذیری جنبش مشروطه از انقلاب فرانسه افزود: هر نهضتی ابتدا نهضت اقتصادی است که در ادامه، تحولات سیاسی، اجتماعی و ادبی را رقم می‌زند و تحولات ادبی هم باعث تحولات هنری می‌شود.

این هنرمند پیشکسوت با ارایه توضیحاتی درباره نمایشنامه «ایرانی بازی» حسن مقدم افزود: حسن مقدم تنها دو نمایشنامه نوشته است چراکه در جوانی از دنیا می‌رود. موفقیت نمایشنامه «جعفر خان از فرنگ آمده»، سبب نگارش نمایشنامه «ایرانی بازی» می‌شود که سال ۱۳۰۱ یا ۱۳۰۲ نوشته شده است که پیش از مرگش در برلین منتشر می‌شود. این نمایشنامه هم برای مقدم و هم در نمایشنامه‌نویسی ایران، نمایشنامه جدیدی است. این متن رگه‌های طنز تلخی از جنس آثار میرزا آقا تبریزی دارد.

این مترجم با ابراز تأسف از مرگ زودهنگام حسن مقدم گفت: بعد از آخوندزاده، حسن مقدم یکی از زمینه‌های نقدنویسی را در ایران ایجاد کرد و بعضی نقدهایش هنوز هم کاربرد دارد.

مودبیان در بخش دیگری از سخنان خود به توضیحاتی درباره فعالیتش در حوزه ترجمه نمایشنامه ارایه کرد و با اشاره به افت و خیزهای انتشار مجموعه طنزآوران ادامه داد: مجموعه «طنزآوران» را از دهه هفتاد منتشر می‌کنم و حدود ۶۰ سال است که بر مقوله کمدی که بسیار مورد علاقه‌ام است، کار می‌کنم و از دهه ۴۰ مشغول ترجمه نمایشنامه هم هستم که بعضی را در رادیو یا روی صحنه اجرا کرده‌ام.

این بازیگر و کارگردان باسابقه در ادامه بخش‌هایی از نمایشنامه‌های «جعفر خان...» و «ایرانی‌بازی» را اجرا کرد.

سپس فرهاد ناظرزاده کرمانی، استاد دانشگاه، نمایشنامه‌نویس و پژوهشگر پیشکسوت تئاتر به عنوان دیگر سخنران برنامه گفت: پیش از این در ایران نمایشنامه‌نویسان خوبی داشته‌ایم. در دوران ما بازیگران خوبی در نسل جوان داریم ولی نمایشنامه‌نویسان چندان خوبی نداریم در حالیکه اساس تئاتر، نمایشنامه است. تئاتر ایران در این زمان دچار انقلاب کمی شده و ما نیازمند انقلاب کیفی هم هستیم.

او، حسن مقدم را از جمله نمایشنامه‌نویسان دوران گُسَلی دانست که در فاصله بین دو معاهده ترکمنچای و گلستان رخ داده است.

ناظرزاده با اشاره به آشنایی شاهان قاجار با فرنگ و شرایط سیاسی ایران در آن زمان افزود: دوران پس از عباس میرزا برای اولین بار واژه تئاتر را می‌شنویم.

این نمایشنامه‌نویس و پژوهشگر تئاتر، حسن مقدم را از جمله ادبیان جوانمرگ ایران دانست و افزود: او با وجود اینکه بسیار در سفرهای خارجی بوده، به خوبی به فرهنگ عامه ایران اشراف داشته است.

ناظرزاده با اشاره به بعضی تحولات ایران در دوران قاجار و با تشریح ایده ساخت ایرانی نو در این دوران افزود: نقطه شروع این تفکر در دوره قاجار شکل گرفت که منجر به صدور فرمان مشروطیت، تاسیس مجلس و دارالفنون شده است.

وی اضافه کرد: ایرانیان در آن زمان می‌کوشند الگوی غرب را تقلید کنند و این چنین است که حسن مقدم روی یک گسل ایستاده است؛ از یک سو آیین‌های سنتی و از سوی دیگر مدرنیسم غرب و این وضعیت تا دوران ما ادامه پیدا کرده است. حسن مقدم در نمایشنامه‌هایش می‌خواهد نشان بدهد ما نه سنت را درست فهمیده‌ایم و نه مدرنیسم را بلکه در هر دو در سطح حرکت می‌کنیم و نتیجه برخورد این دو، بی‌اخلاقی می‌شود و مقدم از تصادم اینها، نمایشنامه‌های کمدی خلق کرده است. او به خوبی نشان می‌دهد در بوروکراسی ایران، ناشایسته سالاری بر شایسته‌سالاری غلبه داشته است و روابط جای ضوابط را گرفته است.

در بخش بعدی برنامه، اردشیر صالح‌پور، دیگر پژوهشگر و کارگردان تئاتر با اشاره به دوران گذار در دوران قاجار گفت: در این دوره شاهد تحولات ادبی و هنری هستیم. در آن زمان نقد هم جایگاه خود را داشته‌ است که به پیشرفت امور کمک می‌کرده است. اگر امروز تئاتر خوب نداریم، به این دلیل است که نقد خوب نداریم.

او با اشاره به پیشرفت مطبوعات در دوران قاجار یادآوری کرد: برای بررسی آثار حسن مقدم باید ظرف زمانی و شرایط اجتماعی دوران زندگی او را در نظر بگیریم.

صالح پور از حسن مقدم به عنوان نابغه‌ای جوان یاد کرد که اگر دچار مرگ زودهنگام نمی‌شد، شاید نمایشنامه‌های بیشتری می‌نوشت.

این نمایشنامه‌نویس با اشاره به تصادم سنت و مدرنیته در آثار حسن مقدم افزود: ما هنوز این درگیری را داریم که به زیرساخت‌های جامعه ما بازمی‌گردد و تجلی همه اینها را در نمایشنامه «جعفر خان از فرنگ آمده» می‌بینیم که نشان می‌دهد حسن مقدم، منتقدی اجتماعی است.

حسن مقدم بهمن ۱۲۷۷ در تهران به دنیا آمد و در ۲۲ آبان ۱۳۰۴ در سن ۲۷ سالگی بر اثر ابتلا به بیماری سل در آسایشگاه لیزن درگذشت.

وی از نخستین روشنفکران ایرانی بود که نسبت به فرهنگ و مسائل اجتماعی و سیاسی زمانه خود نگاه انتقادی داشت و عمده داستان های خود را با همین رویکرد به رشته تحریر در آورد. در نهایت این نویسنده جوان با نگارش نمایشنامه‌های «جعفرخان از فرنگ آمده» و «ایرانی بازی» توانست نام خود را در تاریخ تئاتر ایران ماندگار کند.

انتهای پیام