به گزارش افرنگ خبر /

محدودیت فرصت‌های شغلی پایدار در حوزه باستان‌شناسی، گروهی از دانش‌آموختگان این رشته را به سمت حرفه‌های دیگر سوق داده است؛ روندی که به گفته یک دانش‌آموخته باستان‌شناسی، علاوه بر آینده شغلی متخصصان، می‌تواند تداوم پژوهش‌های تاریخی و انتقال تجربه به نسل بعد را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، با وجود چنین شرایطی، گستره تبلیغات فلزیاب و گنج‌یاب نیز محوطه‌های باستانی را در خطر جدی قرار داده است.

در ادامه سلسله گفت‌وگوها درباره وضعیت رشته تحصیلی باستان‌شناسی، میثم شکری‌پور، دانش‌آموخته رشته باستان‌شناسی در مقطع کارشناسی ارشد و مدیر تلویزیون پارسه ( اولین تلویزیون ۲۴ ساعته در بین پایگاه های میراث جهانی یونسکو که مختص به تخت جمشید ایران است) با بیان اینکه آموزش باستان‌شناسی با توجه به امکانات فعلی در مجموع وضعیت خوبی دارد، به ایسنا گفت: با این حال، هنوز جای پیشرفت وجود دارد و کیفیت آموزش نباید به کلاس‌های درس محدود شود. دانشگاه‌ها می‌توانند با حمایت بیشتر از بازدیدهای علمی، برنامه‌های میدانی و حضور دانشجویان در سمینارهای داخلی و بین‌المللی، زمینه یادگیری کامل‌تری را فراهم کنند. دانشجو باید این فرصت را داشته باشد که آموخته‌های خود را در محوطه‌های باستانی و در گفت‌وگو با پژوهشگران نیز تجربه کند. اختصاص بودجه بیشتر و گسترش ارتباط علمی با دانشگاه‌ها و گروه‌های پژوهشی دیگر نیز می‌تواند به تحقق این هدف کمک کند.

این دانش‌آموخته باستان‌شناسی درباره منابع و سرفصل‌های آموزشی نیز گفت: منابع و سرفصل‌های درسی همچنان جای پیشرفت دارند. بهتر است در کنار منابع پایه، کتاب‌های جامع‌تر و به‌روزتری در اختیار دانشجویان قرار گیرد که روش‌های جدید و نتایج پژوهش‌های تازه را نیز پوشش دهند. البته بسیاری از استادان و دانشجویان در کنار منابع درسی، مطالعات جدید را دنبال می‌کنند، اما بهتر است این دانش به‌شکل منظم‌تری وارد منابع و برنامه آموزشی شود.

شکری‌پور با اشاره به ضرورت تناسب تخصص استادان با درس‌های ارائه‌شده در دانشگاه‌ها، توضیح داد: یکی از مسائلی که باید به آن توجه شود، ارتباط تخصص استاد با درسی است که تدریس می‌کند. گاهی یک استاد چند درس از حوزه‌های گوناگون را بر عهده دارد که ممکن است برخی از آن‌ها با تخصص اصلی او فاصله داشته باشند. برای حرفه‌ای‌تر شدن آموزش، بهتر است هر درس تخصصی تا حد امکان به استادی سپرده شود که دانش و تجربه مرتبط با همان حوزه را دارد.

او ادامه داد: درباره تعداد استادان و میزان کمبود امکانات نیز بدون داشتن اطلاعات دقیق از هر دانشگاه نمی‌توان حکم یکسانی داد، اما در کنار تأمین نیروی متخصص، دسترسی دانشجویان به آزمایشگاه‌ها، ابزار ثبت و مستندسازی و فرصت استفاده عملی از آن‌ها اهمیت دارد. صرف وجود تجهیزات کافی نیست. دانشجو باید بتواند زیر نظر استاد با این ابزارها کار کند و مهارت لازم را به دست آورد.

این دانش‌آموخته باستان‌شناسی، گسترش ارتباط علمی با دانشگاه‌ها و پژوهشگران بین‌المللی را از راهکارهای مهم بهبود آموزش این رشته دانست و افزود: حضور باستان‌شناسان برجسته بین‌المللی در ایران، چه برای تدریس و چه در پروژه‌های میدانی، به دانشجویان فرصت می‌دهد از نزدیک با تجربه‌ها و روش‌های مختلف آشنا شوند. از سوی دیگر، حمایت از حضور دانشجویان ایرانی در دانشگاه‌ها و پروژه‌های خارج از کشور نیز می‌تواند زمینه یادگیری روش‌های تازه و به‌کارگیری آن دانش در پژوهش‌های ایران را فراهم کند. در کنار این موارد، افزایش فرصت‌های کار میدانی و حمایت از برنامه‌های آموزشی ضروری است.

شکری‌پور با اشاره به تجربه حضور خود در پروژه‌های باستان‌شناسی گفت: در کاوش تپه قصرالدشت، زیر نظر استاد محمدتقی عطایی و با همکاری دکتر کامیار عبدی حضور داشته‌ام. همچنین در کاوش تپه لپویی فارس زیر نظر دکتر کامیار عبدی و در کاوش نقش‌رستم با تمرکز بر مدیریت آب‌های سطحی، زیر نظر دکتر علیرضا عسکری چاوردی، شرکت کرده‌ام. علاوه‌بر این، در بررسی‌های باستان‌شناسی در استان‌های مختلف کشور نیز مشارکت داشته‌ام.

او درباره میزان دسترسی دانشجویان به فرصت‌های کاوش و فعالیت‌های میدانی اظهار کرد: دسترسی دانشجویان به این فرصت‌ها یکسان نیست و تعداد پروژه‌ها، ظرفیت پذیرش و امکانات دانشگاه‌ها با یکدیگر تفاوت دارد. همکاری نزدیک‌تر دانشگاه‌ها و نهادهای مسئول می‌تواند زمینه آموزش میدانی منظم‌تری را فراهم کند تا دانشجویان بیشتری زیر نظر متخصصان در کاوش‌ها حضور پیدا کنند.

این دانش‌آموخته باستان‌شناسی با بیان اینکه حضور در پروژه‌ها به او کمک کرده است آموخته‌های دانشگاهی را بهتر درک کند، افزود: در محوطه‌های باستانی با شیوه‌های کاوش، ثبت و مستندسازی یافته‌ها و اهمیت بررسی دقیق لایه‌ها از نزدیک آشنا شده‌ام. همکاری با استادان برجسته باستان‌شناسی ایران نیز برایم بسیار آموزنده بوده است. از دانش و تجربه آن‌ها بهره برده‌ام و با روش‌های گوناگون کار میدانی آشنا شده‌ام.

او با تأکید بر اینکه این یادگیری باید مستمرتر و منظم‌تر باشد، ادامه داد: حضور در یک پروژه ارزشمند است، اما آموزش زمانی عمیق‌تر می‌شود که دانشجو بتواند مراحل مختلف کار، از مشاهده و ثبت داده‌ها تا تحلیل و گزارش‌نویسی، را با راهنمایی و دریافت بازخورد از استاد دنبال کند. آموختن از پژوهشگران مختلف نیز نگاه دانشجو را گسترده‌تر می‌کند. بنابراین افزایش فرصت‌های میدانی در کنار توجه به کیفیت آموزش در همان فرصت‌ها ضروری است.

شکری‌پور درباره فاصله میان آموزش دانشگاهی و ورود به فعالیت حرفه‌ای باستان‌شناسی نیز گفت: دانشجو همیشه فرصت کافی برای تمرین عملی و حضور در پروژه‌های میدانی ندارد. به همین دلیل، ممکن است پس از پایان تحصیل، با وجود آشنایی نظری، برای ورود به کار حرفه‌ای همچنان به آموزش و تجربه بیشتری نیاز داشته باشد. محدود بودن بودجه پروژه‌ها و فرصت‌های شغلی پایدار نیز این مسیر را دشوارتر می‌کند. همکاری بیشتر دانشگاه‌ها با گروه‌های کاوش و نهادهای میراث فرهنگی، همراه با کارآموزی‌های منظم و حمایت از دانشجویان، می‌تواند این فاصله را کاهش دهد.

او در پاسخ به پرسشی درباره تجربه کارآموزی و دریافت دستمزد در پروژه‌های باستان‌شناسی توضیح داد: پروژه‌های باستان‌شناسی به نیروی انسانی و هزینه زیادی نیاز دارند و معمولاً با محدودیت بودجه روبه‌رو هستند. من در پروژه‌هایی که حضور داشته‌ام، به دلیل علاقه‌ام به کشور و میراث آن و با توجه به اینکه نیاز مالی به دریافت دستمزد ندارم، ترجیح داده‌ام مبلغی که قرار است به من پرداخت شود، در بخش‌های دیگر پروژه هزینه شود.

این دانش‌آموخته باستان‌شناسی تأکید کرد: این تصمیم کاملاً شخصی بوده و نباید آن را به شرایط دیگر دانشجویان و باستان‌شناسان تعمیم داد؛ چراکه دریافت دستمزد برای کسانی که از این راه زندگی می‌کنند، موضوعی متفاوت و مهم است. به همین دلیل، درباره تأخیر در پرداخت یا پرداخت نشدن دستمزد در پروژه‌ها نیز اطلاع مستقیمی ندارم.

شکری‌پور با اشاره به دشواری ورود دانش‌آموختگان باستان‌شناسی به بازار کار، گفت: فرصت‌های شغلی پایدار و ظرفیت جذب در نهادهای میراث فرهنگی محدود است و همه دانش‌آموختگان نمی‌توانند به‌راحتی در پروژه‌های کاوش یا دیگر فعالیت‌های مرتبط مشغول شوند. گردشگری و معرفی میراث فرهنگی نیز زمینه‌ای برای فعالیت برخی از آن‌هاست، اما این حوزه ظرفیت نامحدودی ندارد و محدودیت‌های سال‌های اخیر بر آن اثر گذاشته است. از این رو، یافتن شغلی مرتبط و پایدار همچنان از نگرانی‌های جدی دانش‌آموختگان به شمار می‌رود.

او با بیان اینکه باستان‌شناسی را از روی علاقه و عِرق ملی دنبال می‌کند، افزود: در حال حاضر برای ادامه فعالیت در این رشته به درآمد آن وابسته نیستم، بنابراین شرایط من با کسی که تأمین زندگی‌اش به این حرفه وابسته است، یکسان نیست. علاقه به شناخت و حفظ میراث کشور همچنان انگیزه اصلی من برای ادامه این مسیر است.

این دانش‌آموخته باستان‌شناسی ادامه داد: نگرانی اصلی‌ام درباره همکارانی است که با وجود دانش و تجربه، فرصت شغلی و درآمد کافی ندارند. محدودیت درآمد و کمبود فرصت‌های شغلی باعث شده است برخی به حرفه‌های دیگر روی بیاورند. فاصله گرفتن نیروهای متخصص و باتجربه از باستان‌شناسی فقط مسئله‌ای فردی نیست، بلکه می‌تواند به تداوم پژوهش‌ها و انتقال تجربه به نسل بعد نیز آسیب بزند.

شکری‌پور درباره علت انتخاب رشته باستان‌شناسی و واکنش اطرافیانش به این انتخاب گفت: هنگام انتخاب رشته، گزینه‌های دیگری هم پیش رو داشتم، اما علاقه به تاریخ و میراث کشور مرا به سمت باستان‌شناسی کشاند. برخی از اطرافیان درباره نامناسب بودن بازار کار این رشته هشدار می‌دادند، اما علاقه‌ام باعث شد مسیرم را دنبال کنم. اگر دوباره به همان دوران برگردم، باز هم باستان‌شناسی را انتخاب می‌کنم.

او درباره شناخت عمومی از تفاوت میان باستان‌شناسی علمی و گنج‌یابی اظهار کرد: به نظر من، بسیاری از مردم این تفاوت را در حد کلی می‌شناسند، اما هنوز گاهی کار باستان‌شناس را به بیرون آوردن اشیا محدود می‌دانند. هدف باستان‌شناسی شناخت زندگی انسان‌ها و گذشته یک محوطه است. حتی یک تکه زغال یا سفال معمولی نیز می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار ما بگذارد. محل دقیق کشف، لایه‌ای که یافته در آن قرار داشته و ارتباط آن با دیگر شواهد، همگی به شناخت گذشته کمک می‌کنند. حفاری غیرعلمی ممکن است این اطلاعات را از بین ببرد، حتی اگر خود شیء سالم باقی بماند.

این دانش‌آموخته باستان‌شناسی با اشاره به تأثیر تبلیغات گنج‌یابی در فضای مجازی بر نگاه جامعه به این رشته، گفت: تبلیغات گنج‌یابی می‌تواند تصویری نادرست از باستان‌شناسی بسازد؛ گویی هدف این رشته پیدا کردن و فروش اشیای قیمتی است. برایم پرسش‌برانگیز است که برخی افراد به‌راحتی و حتی با هویت مشخص، دستگاه‌های فلزیاب و فعالیت‌های مرتبط با گنج‌یابی را تبلیغ می‌کنند. وعده‌های فریبنده در بعضی از این تبلیغات نیز می‌تواند زمینه سوءاستفاده از مردم را فراهم کند.

او افزود: ترویج حفاری غیرمجاز، افزون بر زیان احتمالی برای افراد، به میراث فرهنگی و محیط زیست آسیب می‌زند و ممکن است اطلاعات تاریخی را برای همیشه نابود کند. در کنار حفاظت و مقابله با این تخریب‌ها، باید ماهیت علمی کار باستان‌شناسان را به زبانی جذاب و قابل فهم برای مردم توضیح دهیم.

شکری‌پور با اشاره به تجربه مشاهده آثار حفاری غیرمجاز در برخی محوطه‌های باستانی اظهار کرد: دیدن آثار حفاری غیرمجاز در محوطه‌ها برایم بسیار تأسف‌بار بوده است. در این تخریب‌ها، لایه‌ها و داده‌هایی که می‌توانستند به شناخت گذشته کمک کنند، گاهی برای همیشه از بین می‌روند. این نگرانی درباره برخی محوطه‌های مهم تاریخی کشور نیز وجود دارد و از دست رفتن چنین اطلاعاتی، پژوهش و آموزش علمی را دشوارتر می‌کند.

او با تأکید بر ضرورت حفاظت جدی‌تر از محوطه‌های تاریخی، آگاهی‌رسانی به مردم محلی را نیز ضروری دانست و گفت: باستان‌شناسان می‌توانند در شهرها و روستاها نشست‌هایی درباره ارزش محوطه‌ها و ضرورت مراقبت از آن‌ها برگزار کنند. همراهی جامعه محلی کمک بزرگی به حفظ این میراث خواهد بود.

این دانش‌آموخته باستان‌شناسی درباره تغییرات وضعیت این رشته در سال‌های اخیر و تفاوت تجربه دانشجویان ورودی‌های قدیمی و جدید گفت: نمی‌توان وضعیت این رشته را از همه جهت بهتر یا بدتر دانست و باید آموزش، امکانات پژوهش و آینده شغلی را جداگانه بررسی کرد. نبود فرصت‌های شغلی کافی و پایدار می‌تواند انگیزه علاقه‌مندان را برای ورود به باستان‌شناسی کاهش دهد. دانشجویان امروز در کنار علاقه به این رشته، با نگرانی درباره اشتغال و تأمین زندگی روبه‌رو هستند.

شکری‌پور ادامه داد: از سوی دیگر، منابع دیجیتال و ابزارهای تازه در مقایسه با گذشته امکانات بیشتری برای مطالعه و یادگیری فراهم کرده‌اند. این فرصت می‌تواند برای دانشجویان جدید ارزشمند باشد، اما به‌تنهایی جای تجربه میدانی و آینده شغلی روشن را نمی‌گیرد. مقایسه دقیق ورودی‌های قدیمی و جدید نیز به اطلاعات مشخص از دانشگاه‌ها و دوره‌های مختلف نیاز دارد و نمی‌توان تجربه همه آن‌ها را یکسان دانست. از نظر من، معیار پیشرفت این است که دسترسی بهتر به دانش با آموزش عملی باکیفیت و امکان فعالیت حرفه‌ای همراه شود.

او مهم‌ترین نگرانی خود درباره آینده این رشته را نبود فرصت‌های شغلی پایدار و حمایت کافی از پژوهشگران دانست و افزود: این شرایط هم می‌تواند باعث فاصله گرفتن نیروهای متخصص و باتجربه از این حوزه شود و هم توان ما را برای تربیت نسل تازه‌ای از متخصصان کاهش دهد. آینده باستان‌شناسی به پشتیبانی از پژوهشگران کنونی و توجه هم‌زمان به آموزش عملی، منابع به‌روز و فرصت رشد دانشجویان وابسته است.

شکری‌پور در ادامه با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از تجربه استادان و دانشگاه‌های خارج از ایران گفت: به نظر من، میزان استفاده از این تجربه‌ها هنوز بسیار کمتر از حد مطلوب است. با وجود برخی همکاری‌های ارزشمند، ارتباط با دانشگاه‌ها و باستان‌شناسان برجسته جهان به‌اندازه کافی گسترده و مستمر نیست. برداشت من این است که در سال‌های اخیر، حضور هیئت‌های خارجی و برگزاری همایش‌هایی با مشارکت پژوهشگران برجسته نیز کمتر شده است. امیدوارم با کاهش موانع، فرصت حضور استادان بین‌المللی در ایران و همکاری دانشجویان ایرانی با دانشگاه‌ها و پروژه‌های خارجی گسترش یابد.

او همکاری‌های علمی و پژوهشی بین‌المللی را در بهبود آموزش باستان‌شناسی مؤثر دانست و گفت: این همکاری‌ها می‌توانند تأثیر چشمگیری داشته باشند؛ دانش با تبادل دیدگاه و تجربه پیشرفت می‌کند و کم‌رنگ شدن ارتباط‌های علمی، خلأ مهمی به وجود می‌آورد. کار مشترک با پژوهشگران کشورهای دیگر، فرصت آشنایی با روش‌های کاوش، مستندسازی، تحلیل و حفاظت را فراهم می‌کند.

این دانش‌آموخته باستان‌شناسی در پایان گفت: پروژه‌های مشترک، همایش‌ها و برنامه‌های آموزشی از راه‌های تقویت این ارتباط هستند. این تبادل باید دوطرفه باشد؛ هم از تجربه دیگران بیاموزیم و هم دانش و میراث ایران را بهتر به جهان معرفی کنیم.

انتهای پیام