به گزارش افرنگ خبر /

آیین‌های سوگواری ماه محرم در میان اقوام غرب و جنوب غربی ایران، پیوندی دیرینه با رسوم باستانی و حماسی این خطه دارد؛ مناسکی باشکوه که گاه در قالب آیین اساطیری «چَمَر» و برافراشتن «کُتَل» در ایلام تجلی پیدا می‌کند و گاه در همنوایی باشکوه لرهای بختیاری و اعراب خوزستان، تصویری بی‌نظیر از همگرایی فرهنگی را به رخ می‌کشد.

بهروز شاکرمی، پژوهشگر فرهنگ عامه، با اشاره به آیین‌های باستانی مردم ایران در استان ایلام و مناطق غرب کشور، اظهار کرد: اصل و ریشه سوگواری‌های این خطه، آیین سنتی و باشکوه «چَمَر» است. واژه چمر در زبان‌های لری، لکی و کردی به معنای سوختن و معادل واژه «پیرس» در اصطلاح زرتشتیان است که از آن دوران به یادگار باقی مانده است. در این آیین، با نواختن ساز مخصوص چمر، مراسمی باشکوه برپا می‌شود که در گذشته معمولا برای بزرگان طوایف، شخصیت‌های برجسته و دلاوران ایل برگزار می‌شد و اکنون با عزاداری‌های عاشورا گره خورده است.

او درباره جزئیات این مناسک سنتی توضیح داد: برای برگزاری این مراسم، محوطه وسیعی از قبل هموار و یکدست می‌شود. اطراف این میدان را با پارچه‌های مذهبی آذین‌بندی کرده و سیاه‌چادرهای عزایی را که در اصطلاح محلی به آن «دَوار» می‌گویند، برپا می‌کنند؛ چادرهایی که امروزه نمادی از خیمه‌های به آتش کشیده‌شده در عصر عاشورا هستند. پس از تجمع مردم، عزاداران حلقه‌ای بزرگ را در میدان تشکیل می‌دهند. در این میان، دسته‌ای از زنان با انداختن پارچه‌ای سیاه به گردن، یک دیواره انسانی اطراف میدان درست می‌کنند.

کتل‌بندی؛ نماد برافراشتگی و ایستادگی

این پژوهشگر فرهنگ عامه درباره مفهوم کتل‌بندی در فرهنگ غرب کشور توضیح داد: در میان میدان، مردان حاضر در مراسم عَلَم‌های خاصی را برافراشته می‌کنند که در اصطلاح محلی به آن «کُتَل» می‌گویند؛ کتل در زبان بومی به معنای تنه درخت است. برافراشتن این تنه درخت، نشانی از ایستادگی، پایداری و برافراشتگی بازماندگان ایل یا عزاداران اباعبدالله (ع) است.

او با اشاره به ابراز احساسات شدید و سنتی زنان در این آیین خاطرنشان کرد: در این مراسم، زنان به مویه‌سرایی و شیون می‌پردازند و نزدیکان متوفی یا عزاداران حسینی، صورت خود را می‌خراشند که در اصطلاح به این عمل «وِی» یا «شین» می‌گویند. این رفتار، یک رسم به‌جامانده از دوران پیش از اسلام است که دین اسلام نیز به واسطه آسیب رساندن به سلامت فرد، آن را نهی کرده است؛ اما به عنوان یک واقعیت فرهنگی هنوز در مناطقی از این جغرافیا تداوم دارد.

همنوایی راوِگَر و دکلمه «مور» در میدان سوگ

عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ با تشریح ساختار موسیقایی آیین چمر گفت: با ورود نوازندگان سرنا و دهل، مراسم فضایی بسیار عمیق و حزن‌انگیز به خود می‌گیرد. همگام با موسیقی، مرثیه‌سرایانی که به آن‌ها «راوِگَر» یا «راگِر» می‌گویند وارد میدان شده و با قرائت اشعاری، فضایل و بزرگی متوفی یا شهدای کربلا را برمی‌شمرند. هم‌زمان در حاشیه میدان، زنان مسن‌تر شعرهایی را با لحنی بسیار سوزناک دکلمه می‌کنند که به آن «مور» می‌گویند؛ سنتی که در تمام مناطق لرنشین و کردنشین رواج دارد و درک مفاهیم آن به دلیل لحن و حزن خاص، نیازمند تبحر است.

شاکرمی در خصوص نحوه همدردی مردم در این مراسم افزود: در مرکز میدان، یادمانی نمادین از متعلقات متوفی یا نشانه‌های اصالت و جنگاوری او برپا و با پارچه‌های سنتی آذین می‌شود. زنان و دختران خانواده در کنار این یادمان می‌ایستند و سایر زنان حاضر در مراسم، برای تسکین خاطر و اعلام همدردی نزد آن‌ها آمده و به شیون و ابراز سوگ می‌پردازند و سپس از میدان خارج می‌شوند.

حفظ اصالت نوحه‌های محلی

این استاد دانشگاه همچنین درباره ویژگی‌های زبانی نوحه‌های بومی در استان‌های غربی و مقایسه آن با زبان معیار، اظهار کرد: امروزه در غالب نقاط کشور، آیین‌های سوگواری و نوحه‌خوانی به زبان معیار فارسی متمایل شده است؛ اما این قاعده در مناطقی نظیر ایلام، لرستان و کرمانشاه صدق نمی‌کند و مرثیه‌سرایی در این خطه همچنان به زبان‌های اصیل لری، کردی و لکی صورت می‌گیرد. طبق یک سنت دیرینه، عزاداران در صبح روز عاشورا با تشکیل دسته‌های سینه‌زنی به در منزل نوحه‌خوانان سرشناس بومی می‌روند و از آنها برای شرکت در مراسم دعوت می‌کنند.

او افزود: اگرچه به مرور زمان و به دلیل ویژگی‌های ارتباطی، این گویش‌ها در حال نزدیک شدن به زبان فارسی هستند و شاید دست‌یابی به ویژگی‌های زبانیِ کاملا دست‌نخورده در آن‌ها دشوار به نظر برسد، اما اصالت زبان‌های محلی همچنان در تاروپود این مناسک جاری است. نوحه‌خوانان با استفاده از یک آرایه و هنر خاص، اشعار مذهبی را در قالب‌های موسیقایی گوناگون اما با وفاداری کامل به زبان مادری خود قرائت می‌کنند. 

خوزستان؛ ایران کوچکی از تکثر آیین‌ها

این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به تنوع فرهنگی و قومیتی جنوب غرب کشور، خوزستان را یک «ایران کوچک» نامید و اظهار کرد: خوزستان ترکیبی مینیاتوری از اقوام لر، کرد، عرب، ترک و خرده‌فرهنگ‌های ساحلی است؛ اما شاخص‌ترین مناسک محرم در این استان، توسط لرهای بختیاری و اعراب خوزستان رقم می‌خورد. یکی از رسوم برجسته اعراب ایرانی در خوزستان، برپایی موکب‌های حسینی از نخستین روز محرم تا پایان ماه صفر است که در آن‌ها انواع غذاها و شیرینی‌های محلی توزیع می‌شود.

او با برشمردن نمادها و مناسک اختصاصی اعراب خوزستان گفت: آیین‌هایی چون «لَطمیه» (سینه‌زنی سوزناک زنان عرب) و «کِلّاخ» (سینه‌زنی حماسی مردان)، در کنار بستن چفیه، پذیرایی با قهوه تلخ مذهبی، چای دارچین و سوزاندن بخور، به محرم این خطه اصالت و رنگ و بوی ویژه‌ای می‌بخشد. این رسوم بومی اگرچه در ظاهر متفاوتند، اما همگی در نقطه همنوایی با عاشورا و همدردی با وقایع کربلا مشترک هستند. تفاوت عمده در این است که در مناطق لرنشین خوزستان، ساز و دهل نواخته می‌شود، اما در مناطق عرب‌نشین و نواحی آبادان و خرمشهر، آیین‌ها با شکوهِ سازهای حماسی «سنج و دمام» همراه است.

انتهای پیام